Ресми мәліметтерге сүйенсек, 2019 жылы ел бойынша 2 840 кооператив тіркелсе, 2024 жылға қарай олардың саны 4 465-ке жеткен. Яғни, небәрі бес жылдың ішінде кооперацияға бірігіп жұмыс істейтін шаруашылықтар саны шамамен 1,5 есеге көбейген. Бұл ауылдағы шағын шаруалардың күш біріктіріп, өндірісті дамытуға деген қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.
Ауыл жұрты кәсіпке қызығып, мемлекет тарапынан көрсетілген қолдаудың арқасында сала осынау көрсеткіштерге қол жеткізді. Атап айтар болсақ, 2023 жылдан бері ауыл тұрғындарының табысын арттыруға бағытталған «Ауыл аманаты» бағдарламасы іске асып келеді. Бағдарлама арқылы ауыл мен шағын қала тұрғындары өз кәсібін бастау немесе кеңейту үшін жылдық 2,5 пайызбен 5 жылға дейін жеңілдетілген несие ала алады. Ал мал шаруашылығымен айналысатын жобаларға қаржы 7 жылға дейінгі мерзімге беріледі. Бұдан бөлек, кооперативтерге бөлінетін қаржы көлемі де артқан.
Дегенмен Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Нұржан Әшімбетовтің айтуынша, бүгінде 4,5 мыңға жуық ауыл шаруашылығы кооперативі тіркелгенімен, өнім көлемі көңіл көншітерлік емес. Мәселен, олардың ауыл шаруашылығы өнімін өңдеу мен өткізудегі үлесі небәрі шамамен 10 пайыздың төңірегінде ғана. Ал дамыған елдерде агро өнімдерінің жартысынан астамы кооперация арқылы нарыққа шығады.
Депутат мысал ретінде Павлодар облысына жасаған жұмыс сапарын келтірді. Айтуынша, бір ауданда қағаз жүзінде 13 кооператив тіркелгенімен, қаңтар айында соның тек біреуі ғана – сүт жинаумен айналысатын кооператив жұмыс істеген. Бұған негізгі себеп – техника мен қаржының жетіспеуі.
«Бізге қағаз жүзіндегі 13-15 кооперативтің керегі жоқ. Бізге ауданның қажеттілігін өтейтін, мысалы сүт өндірісін жолға қоятын бір тұрақты кооператив керек. Оны техникамен де, субсидиямен де, қаржымен де жан-жақты қолдау қажет. Сонда сүт мәселесін де, ет мәселесін де шешуге болады», – деді ол «AMANAT» партиясы өткізген аграрлық сектор мәселелері жөніндегі республикалық кеңестің отырысында.
Бүгінде елімізде кооперацияға бірігіп жұмыс істейтін шаруаларға түрлі жеңілдік қарастырылған. Мәселен, мемлекеттік қолдау бағдарламаларына қатысу мүмкіндігі кеңейтіліп, салықтық жеңілдіктер берілген. Жер бөлуде де кооператив құрамындағы шаруаларға қосымша ұпай қарастырылады. Одан бөлек, фермерлерге арналған оқыту курстары мен тәжірибе алмасу бағдарламалары да ұйымдастырылып келеді.
Асылтұқымды мал шаруашылығын қолдау ережелері де жеңілдетілген. Кейбір бағыттар бойынша кооператив құрамындағы шағын шаруашылықтарға тіркеу нөмірі немесе ауыл шаруашылығы жерінің болуы міндетті талап емес. Министрлік мәліметінше, бұл шағын шаруаларға кооперацияға қосылып, мемлекеттік қолдауға қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Кооперацияны одан әрі дамыту үшін 2029 жылға дейінгі арнайы іс-шаралар жоспары бекітілген. Құжатта кооперативтерді оқыту, агрокеңес беру жүйесін дамыту және фермерлерге арналған түсіндіру жұмыстары қарастырылған.
Сонымен қатар мал шаруашылығын дамыту жоспары аясында жаңа қаржыландыру құралдары енгізілуде. Мәселен, 2025 жылдың қыркүйегінен бастап «Аграрлық несиелік корпорация» арқылы мал бордақылау алаңдарына айналым қаражатын толықтыру үшін жылдық 5 пайызбен 12 айға дейін жеңілдетілген несие беру бағдарламасы іске қосылды.
Алдағы уақытта несиелерді кепілдендіру тетігін енгізу және несие мерзімін 15 айға дейін ұзарту жоспарланып отыр. Бұл қаржыландыруға қолжетімділікті арттырып, кооперативтер санының одан әрі өсуіне мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы саласындағы кооперацияны дамыту бастамасы оң нәтиже беріп жатқанымен, сарапшылар бұл жүйенің толық тиімді жұмыс істеуі үшін, ең алдымен, өнімді тұрақты сатып алатын нарық қалыптастыру қажет екенін айтады. Тәуелсіз сарапшы Ербол Есенеевтің пікірінше, шағын шаруаларға субсидиядан гөрі өнімін өткізетін нақты жүйе маңызды.
«Кішігірім шаруаларға ең басты керегі – өсірген малы мен өнімін өткізетін нарық. Жеміс-жидек, дәнді дақыл, ет пен сүт өнімдерін тұрақты сатып алатын ұйымдар болса, кооперация өздігінен дамиды. Біз Өзбекстанға барған кезде бір ғана анар ағашымен үлкен кооперацияға мүше болған шаруаларды көрдік. Кооператив шаруаға талап қояды, өнімді алдын ала белгіленген бағамен қабылдайды. Мұндай жағдайда бағаны орынсыз түсіру немесе біреудің несібесіне қол сұғу болмайды», – дейді сарапшы.
Ербол Есенеевтің айтуынша, кооператив жүйесі өнім сапасын да реттеуге мүмкіндік береді. Өйткені өнімге қойылатын талаптар алдын ала белгіленеді, ал өнімнің қай шаруашылықтан шыққаны да анық көрсетіледі. Бұл тәсіл Түркияда жақсы жолға қойылған.
«Мысалы, қияр өсіруші шаруа өнімін кооперативтің арнайы қораптарына салады. Бірақ ол қорапта өнімнің қай шаруашылыққа тиесілі екені белгіленеді. Осылайша, өнімнің шаруадан бастап тұтынушыға жеткенге дейінгі жолы айқын көрінеді. Тізбектегі барлық қатысушы пайда табады», – дейді ол.
Өзбекстан, Түркия елдерінен бөлек, дамыған елдердің экономикасын да көтеріп тұрған осы агросектордағы кооперативтер екенін көреміз. Мәселен, Нидерландта өндірілетін сүттің 70 пайызына дейін кооперативтер арқылы өңделеді. Бұл елде сүт өндіру мен өңдеуге бағытталған бірлестіктер жақсы дамыған әрі кооперативтерде «бір мүше – бір дауыс» қағидасы жұмыс істейді. Ал Канадада кооперативтер экспорттық тізбектерге толық кіріктірілген, мемлекет оларға салықтық жеңілдіктер мен табысты тұрақтандыру бағдарламалары арқылы қолдау көрсетеді.
БҰҰ-ның Халықаралық көші-қон ұйымының ұлттық кеңесшісі, ауыл шаруашылығы және кооперация саласының сарапшысы Данияр Кенжеғұловтың айтуынша, кооператив саны жағынан Қазақстан екі ғасырлық тарихы бар кейбір елдердің өзін басып озған.
«Мәселе кооперативтің көптігінде емес, оның тұрақтылығында. Біз кооперацияны дамытуға бағытталған бірнеше бағдарламалық толқынды бастан өткердік. Енді ең бастысы – жұмыс істеп тұрған кооперативтерді қолдау. Ол үшін жеңілдетілген несие мен басқа да нақты тетіктер керек. Мүмкін, біраз уақыт жаңа кооперативтерді тіркеуді баяулатып, барын нығайтуға көңіл бөлген дұрыс шығар», – дейді сарапшы.
Оның айтуынша, қазіргі заңнамада өндірістік кооперативтерге басымдық берілген, алайда олардың үлесі жалпы кооперативтердің 5 пайызынан да аз.
«Негізінде, көп жағдайда сервис кооперативтері жұмыс істейді. Кооперативтің рөлі – делдалдық. Ол өнімді шаруадан сатып алып, нарыққа шығарады. Түскен пайда немесе маржа қайтадан фермерлер арасында бөлінеді. Яғни, кооперативтің өзі табыс ұстап қалмайды, негізгі пайда оның мүшелеріне қайтарылады», – деп түсіндірді Данияр Кенжеғұлов.
Тәуелсіз сарапшы Ербол Есенеев те кооперативтердің тиімді жұмыс істеуі үшін мемлекет тарапынан екі негізгі қолдау жеткілікті екенін алға тартып отыр. Біріншісі – ауыл шаруашылығы өнімін сатып алатын ұйымдарға жеңілдетілген несие беру. Екіншісі – салықтық жеңілдіктер қарастыру.
Оның айтуынша, мұндай жағдайда шаруалар субсидияға тәуелді болмай, өз өнімін әділ бағамен өткізуге мүмкіндік алады. Ал делдалдардың араласуы азайып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығы да біртіндеп жүйелене түсері анық.
Кәмила ДҮЙСЕН
