Мемлекет басшысы таяудағы Үкіметтің кеңейтілген отырысында ауыл шаруашылығы бағытындағы шикізатты терең өңдеу, азық-түлік импортына тәуелділікті азайтып, бағаның өсуін реттеп, тамақ өнеркәсібін дамытуды тапсырды.
– Шикізатты терең өңдеу – ауыл шаруашылығына да қатысты өте өзекті мәселе. Агроөнеркәсіп кешенін қолдау шаралары қордаланған мәселелерді шешу үшін емес, тек осы саладағы жалпы өнімді арттыру үшін қабылданып жатыр деуге болады. Соның салдарынан әлі күнге дейін азық-түлік импортына тәуелді болып отырмыз, баға да өсуде… Үкімет бизнес қауымдастығымен бірлесе отырып, тамақ өнеркәсібін дамытуға қатысты жүйелі шаралар қабылдауға тиіс, – деген болатын Президент.
Импортқа тәуелділіктің тұзағы
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2023 жылы азық-түлік бағасы шамамен 8,5%-ға өскен. 2024 жылы азық-түлік инфляциясы 5,5% болды. Ал былтыр 13,5%-ға көтерілген. Салыстырмалы түрде жылдан жылға, азық-түлік бағасы қымбаттап барады. Жыл басынан бері халық көп тұтынатын ет өнімдері 23%-ға, шұжық өнімдері 19%-ға, алкогольсіз сусындар 16,8%-ға, сүт өнімдері 10-12%-ға, нан өнімдері 8,5%-ға, қант 7,9%-ға өсті.
Finprom.kz мәліметінше, қазақстандықтардың тұтынушылық шығындарының шамамен 57,2%-ы азық-түлікке жұмсалады. Бұл пандемиядан кейінгі ең жоғары көрсеткіш болып отыр және дамыған елдермен салыстырғанда бірнеше есе жоғары. Шетелдіктер азық-түлікке табыстың тек 10–15%-ын жұмсайды екен. Демек, азық-түлік өнімдерінің артуында едеуір өсім бары рас.
Мәжіліс кулуарында Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің өзі де азық-түліктің қымбаттағанын ішінара мойындаған еді.
– Біз барлық азық-түлік түрімен өзімізді толық қамтамасыз ете алмаймыз. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бойынша өзімізді 70-90 пайыз аралығында қамтамасыз етеміз. Тек әлеуметтік маңызы бар өнімдерді ғана емес, басқа да тауарларды тұтынатын адамдар олардың импорттық болуы мүмкін екенін түсінуі керек. Бүкіл әлемде азық-түлік бағасы өсіп жатыр. Азық-түліктің басым бөлігін Ресейден аламыз. Соған орай импорт инфляцияға әсерін тигізеді. Сондықтан қосылған құн салығының 4 пайызға өсуін бәріне кінәлі деу дұрыс емес, – деген болатын вице-премьер.
Әйтсе де, Sana business академиясының негізін қалаушы, белгілі қаржы сарапшысы Мақсат Халық болса, азық-түлік бағасының негізсіз шарықтауының себебін қосылған құн салығының көтерілуімен байланыстырады.
– Азық-түлік бағасының үнемі қымбаттауы инфляцияға тікелей қатысты. ҚҚС-ның 16%-ға көтерілуінен бағалар да өсуде. Шаруаларға жағдай жасалмаса, баға өсіп, Ресей, Беларусь жалпы шетел өнімдері көбейе береді. Яғни, шаруаға тұқым жеткізіп беріп, ғылыми-зерттеулердің нәтижесін қолданысқа енгізіп, шөлейтті жерлерге төтеп беретіндей өнімдер өсіру, жылыжайларға тамшылатып суаруды үйлестіру, газбен жылыту, заманауи қоймалар салу, субсидияны әділ бөлу сияқты істерді қолға алу керек. Шаруаның өнімі нарыққа жеткенше делдалдардың қолына түсіп, үстеме бағада сатылуда. Ең негізгісі – делдармен күрес жүрмейді. Соның салдарынан халық әлеуметтік маңызы бар азық түлікті қымбатқа алуға мәжбүр. Жұмысты дұрыс үйлестірсек, баға әп-сәтте тұрқталады, – дейді қаржы сарапшысы.
Жуырда Үкіметте инфляция және әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бағасының жағдайы қаралды. Баға өткен желтоқсандағы 13,5%-дан қаңтарда 12,9%-ға, ақпанда 12,7%-ға дейін төмендепті. Бұл арада экономика ғылымдарының кандидаты, профессор Сапарбай Жобаевтың пайымы сәл басқаша. Білікті экономист азық-түлік бағасының жиі көтерілуін латифундистер мен олигархтардың әртүрлі жолмен субсидияны қармап қалуымен ұштастырады. Ол атқамінерлердің бағаны әкімшілік күшпен тұрақтандыруы дұрыс емес деп санайды. Бұндай келеңсіз әдіс шаруаның ісін тұралатып тұрғандай.
– Қазақстанда азық-түлік бағасының қымбаттауы қалыпты жағдайға айналды. Дүниежүзілік банктің есебі бойынша, 2 миллионға жуық әлеуметтік көмекке мұқтаж жан бар. Оларға да жәрдем қарастырылуы қажет. Халықаралық валюта қорының алдында әлеуметтік нарықтың экономикаға көшсек те, бағаны жоғарыдан белгілеу әлі тыйылмады. Ұн, нан, ет-сүттің бағасын көтермей ұстап тұрамыз деген бос желеумен 1 трлн-ға жуық субсидияның 90 пайызын латифундистер мен олигархтар қармады. АӨК тікелей әсер ететін жанар-жағармай, коммуналдық төлемдерді қолдан өсірген соң, тағам өнімдері де күрт көтеріледі. Бұл айналып келгенде халықтың табысына салмақ салып отыр. Бағаны еркіндікке жіберсе, азық-түлік бағасы түсіп кетуі де мүмкін. Антимонополияға жауаптылар бағаға араласса дейміз. Былтыр картопты тапшы деп, 400-500 теңгеге қолдан көтеріп едік, тиімсіз болды. Ақыры фермерлер араласып жүріп, бүгінде еркін айналымда картоп 180-220 теңгеден сатылуда. Осындай еркін бәсекелестік айналымда болғандықтан, сәбіз, пияз да арзан. Әлеуметтік нан – 110 теңгеден сатылса да, халық еркін айналымдағы сапалы нанды 220-230 теңгеден сатып алуда. Етке квота белгілепті, сонда фермер етін сатуы үшін әкімдік жағалап жүре ме, әлде бизнесін өркендетіп, пұлдай ма? Өнімін өткізуге рұқсат алу ісінде жемқорлық фактілері туындап кетуі ықтимал ғой. Жалақы, әлеуметтік төлемдер көбеймей, азық-түлік құнының шарықтауы – абсурд, – дейді экономист.
Қолдау, кемшілік те жоқ емес
ҰСБ дерегінше, 2026 жылғы ақпандағы жылдық мәндегі инфляция 11,7%-ды құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 12,7%-ға өскен. Жылдық мәнде көк шөптер (көк пияз, аскөк, ақжелкен) – 7,6%, кәді – 6,2%, күріш – 4,3%, қырыққабат – 1,5%-ға арзандады. Мейіз – 8,8%, тәтті печеньелер – 8,5%, бал – 7,2%, құрма 5,8%-ға қымбаттады. 2026 жылғы ақпандағы инфляцияның айлық деңгейі 1,1%-ды құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы 1,3%-ға қымбаттады. Дәлірек, азық-түлік өнімдері арасында қиярдың бағасы – 3,9%, пияз – 3,2%, апельсиндер – 0,9%, тауық – 0,6%, сүйексіз сиыр еті 0,2%-ға ғана төмендепті. Ал консервіленген жүгері бағасы – 8,6%, минералды су бағасы 6,8%-ға көтерілді.
Аграрлық несие корпорациясы дереккөздеріне сүйенсек, бүгінге дейін 202 несие серіктестігі құрылыпты. Бұл 20 мыңға жуық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді біріктірген. Кредиттік серіктестіктер арқылы фермерлерге 288 миллиард теңгеге 40 мыңнан астам несие берілген көрінеді. Яғни, мемлекет тарпынан қолдау бар. Дейтұрғанмен, әкімшілік кедергілер әлі де толық жойылмағанға ұқсайды. «Олжа» шаруа қожалығының басшысы Болат Әлдебайұлы азық-түлік тауарларын өндіретін шаруалардың базынасын жүйелі түрде тыңдап, бірлесіп шешу керек деп санайды.
– Ет, сүт бағытындағы шаруашылықтарды ұлғайтуға болады. Ол үшін кооперация тетіктерін жеңілдету керек. Өйткені кезінде кооператив құрамыз деп, бірікпей, кейін шығынға батып, жоқ кәсіптің кредитін әлі төлеп отырғандар бар. Бүгінде шаруаның техникасын алуға 5 пайыздық жеңілдік беріле бастағаны қуантады. Енді мал алуға 5 пайыздық жеңілдетілген несие беріліп, «Даму» қоры арқылы 85 пайызына дейін кепілдендірілсе, шаруа алға басады. Ел ішінде егін егіп, мал ұстап, бордақылап, кәсіп еткісі келетіндер көп. Көбісі бизнес жоспарын дұрыс құра алмай, жеңілдік алудың жолын білмей, кәсіптің көзін таппай жүр, – дейді фермер.
Сауда және интеграция министрлігінің ресми өкілі Тойгүл Жұбанисованың айтуынша, елдегі азық-түлік бағысының тұрақтандырылуы бойынша атқарылып жатқан іс көп.
– Елде 2025-2028 жылдарға арналған инфляцияны бақылау және төмендету бойынша шаралар кешені жүзеге асырылуда. Жыл басынан бері өңірлерде 179 отырыс өткізіліп, сауда үстемесін асыра қолданғаны үшін 576 әкімшілік қаулы шығарылды. Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына 15%-дық сауда үстемесінің сақталуы бақылауда. Көкөніс өнімдері бойынша ішкі нарықтағы жағдайды тұрақтандыру үшін Иран, Пәкістан, Әзербайжан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Түрікменстаннан жеміс-көкөніс өнімдерін импорттаудың жеңілдетілген тәртібі бар. Геосаяси жағдайлар да ескеріліп отыр. СІМ мен АШМ арасында бағаны тұрақтандыруға байланысты меморандум жасалды. Мал өсірушілер одағымен меморандум пысықталып жатыр. Қазір фермерлер сиыр етін тікелей Magnum Cash & Carry және Small сауда желілеріне 2900–3100 теңгеден сата алады. Сонымен қатар әлеуметтік бұрыштарда еттің бөлшек саудадағы бағасы 3 700 теңгеден аспауға тиіс. Ал Құс өсірушілер одағымен әлеуметтік дүкендерде жұмыртқа құнын 55 теңгеден асырмауға келістік. Отандық қант зауыттарын шикізатпен қамтамасыз ету және қолжетімді қант өндіру мақсатында 2026 жылдың соңына дейін Қазақстанға 100 мың тоннаға дейінгі шикі қант импортына кедендік баж салығын нөлге теңестіру туралы шешім қабылданды, – деді министрлік өкілі.
Қорыта айтқанда, ең алдымен шенділер азық-түліктің қымбаттауын жаһандық үрдіске балайтыны байқалды. Дегенмен бағаға импорт үлесінің мол болуы да септесіп отырғаны анық. Атқарылып жатқан іс аз емес, әйтсе де азық-түлік бағасының өсімін әзірге тек қолдан ұстап отырғанымыз шындық.
Олжас ЖОЛДЫБАЙ
