Көпшілік қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары туралы белгілі бір деңгейде біледі. Ал әлемдік музыкада қолданылатын аспаптардың түрі өте көп, олардың әрқайсысының өз тарихы мен қызметі бар. Солардың ішінде ұрмалы аспаптар ерекше орын алады. Бұл аспаптар көбіне музыкаға ырғақ беретін құрал ретінде қабылданғанымен, олардың мүмкіндігі бұдан әлдеқайда кең. Әлемнің әр түрлі мәдениетінде ұрмалы аспаптар ежелден қолданылып, уақыт өте келе оркестр мен сахналық музыканың маңызды бөлігіне айналды.
Ұрмалы аспаптар әлемдік музыкалық аспаптар жүйесінде ырғақ мен қозғалыстың негізгі тірегін қалыптастырады. Оркестрде олар музыкаға екпін, күш және динамика береді, кейде белгілі бір сәттің әсерін күшейтеді. Кейбір ұрмалы аспаптар тек ырғақ үшін қолданылса, енді біреулері нақты әуен орындауға да мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл аспаптар жеке орындауда да кең тараған: олардың дыбысы қарапайым болғанымен, орындау техникасы мен дыбыстық мүмкіндігі өте бай. Енді әлемдік музыкада кең қолданылатын ұрмалы аспаптардың бірнеше түріне жеке-жеке тоқталып көрейік.
Drum (Барабан)
Барабан – адамзат тарихындағы ең көне музыкалық аспаптардың бірі. Оның қарапайым құрылымы бар: ағаш немесе металл шеңбердің үстіне тері немесе арнайы синтетикалық қабық керіледі. Мұндай аспаптардың алғашқы үлгілері Африка, Азия және Американың байырғы мәдениеттерінде кездеседі. Ежелгі қоғамдарда барабан тек музыка үшін ғана емес, сонымен қатар белгі беру, адамдарды жинау немесе әскери мақсатта қолданылған. Кейін уақыт өте келе барабанның түрлері көбейіп, әр халық өз мәдениетіне сай нұсқаларын жасап шығарды. Бүгінде барабан симфониялық оркестрде де, эстрадалық және заманауи музыкада да кең қолданылады.
Барабанның негізгі қызметі – музыкаға ырғақ беру. Оркестрде ол шығарманың екпінін айқындап, басқа аспаптардың қозғалысын бір жүйеге келтіреді. Орындаушы барабанды таяқшамен немесе кейде қолмен ұрып ойнайды. Осы арқылы қарапайым соққылардан бастап өте күрделі ырғақтық өрнектерге дейін орындауға болады. Барабан дыбысы қатты әрі анық болғандықтан, музыкадағы маңызды сәттерді күшейтіп көрсетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл аспап жеке орындауда да әсерлі естіледі және қазіргі музыканың көптеген жанрында басты рөл атқарады.
Timpani (Литавра, Дауылпаз)
Литавра – үлкен қазан тәрізді ұрмалы аспап. Оның үстіне арнайы тері немесе синтетикалық материал керіліп, дыбыс шығарылады. Бұл аспаптың тарихы өте көне, оның алғашқы түрлері Таяу Шығыс пен Азия халықтарында кездескен. Кейін ол Еуропаға таралып, орта ғасырларда сарай музыкасы мен әскери оркестрлерде қолданылған. Уақыт өте келе литавраның құрылымы жетілдіріліп, қазіргі симфониялық оркестрдің тұрақты аспаптарының біріне айналды. Бүгінде оркестрде әдетте бірнеше литавра қатар қолданылады.
Литавраның басты ерекшелігі – оның белгілі бір биіктіктегі дыбыс шығара алуында. Орындаушы арнайы механизм арқылы терінің керілуін өзгертіп, қажетті дыбысты дәл баптай алады. Оркестрде литавра көбіне драмалық немесе салтанатты сәттерді күшейту үшін пайдаланылады. Оның терең әрі қуатты дыбысы музыканың жалпы әсерін айтарлықтай өзгертеді. Сонымен қатар литавра белгілі бір ырғақты ғана емес, нақты дыбыстық сызықты да бере алады. Осы себепті ол ұрмалы аспаптардың ішінде ерекше орын алады.
Xylophone (Ксилофон)
Ксилофон – ағаш пластиналардан тұратын ұрмалы аспап. Бұл пластиналар арнайы қалыпқа белгілі бір тәртіппен орналастырылады және әрқайсысы белгілі бір дыбыс береді. Ксилофонның шығу тегі Африка мен Азия халықтарының музыкалық дәстүрлерімен байланысты. Кейін бұл аспап Еуропаға таралып, оркестрлік музыкада қолданылатын болды. Уақыт өте келе оның құрылымы жетілдіріліп, дыбыс ауқымы кеңейді. Қазіргі ксилофон кәсіби музыкалық орындауда жиі кездеседі.
Ксилофон таяқшалар арқылы ойналады. Әр пластинаны ұрғанда анық әрі қысқа дыбыс шығады. Бұл аспаптың дыбысы өте жарқын және жылдам естіледі, сондықтан ол көбіне шапшаң әуендерді орындауға қолданылады. Оркестрде ксилофон ерекше сәттерді айқындап, музыкаға жеңіл әрі серпінді реңк береді. Сонымен қатар ол күрделі ритмдік құрылымдарды орындауға мүмкіндік береді. Кейбір шығармаларда ксилофон жеке аспап ретінде де кең қолданылады.
Marimba (Маримба)
Маримба – ксилофонға ұқсас ұрмалы аспап. Оның да негізгі бөлігі ағаш пластиналардан тұрады, бірақ олардың көлемі үлкенірек болады. Маримбаның шығу тегі Африка мәдениетімен байланысты, кейін ол Латын Америкасында кең тараған. Қазіргі кезде маримба оркестрде де, жеке концерттік орындауда да жиі қолданылады. Оның құрылымында пластиналардың астында арнайы резонатор түтіктер орналасады. Бұл түтіктер дыбысты күшейтіп, оның ұзақ әрі қанық естілуіне мүмкіндік береді.
Маримбаның дыбысы жұмсақ әрі терең естіледі. Ол тек ырғақ беріп қана қоймай, толық әуен орындауға да мүмкіндік береді. Орындаушылар көбіне екі немесе төрт таяқшамен ойнап, күрделі музыкалық шығармаларды орындай алады. Маримбада баяу, лирикалық әуендер де, жылдам музыкалық үзінділер де жақсы естіледі. Сондықтан ол ұрмалы аспаптардың ішінде ең музыкалық әрі мүмкіндігі кең аспаптардың бірі болып саналады.
Vibraphone (Вибрафон)
Вибрафон – металл пластиналардан жасалған ұрмалы аспап. Ол XX ғасырдың басында пайда болған және бастапқыда джаз музыкасына арналған. Құрылымы ксилофонға ұқсас болғанымен, оның дыбыстық жүйесі әлдеқайда күрделі. Әр пластинаның астында резонаторлар орналасқан және арнайы механизм дыбысты тербелтіп тұрады. Осы ерекшелік вибрафонға ерекше жұмсақ әрі тербелмелі дыбыс береді. Қазіргі кезде бұл аспап джазда ғана емес, академиялық музыкада да қолданылады.
Вибрафон таяқшалармен ойналады және орындаушы арнайы педаль арқылы дыбысты ұзақ ұстап тұра алады. Бұл аспап әуенді де, гармонияны да орындауға мүмкіндік береді. Оның дыбысы жұмсақ әрі созылыңқы болғандықтан, музыкаға ерекше атмосфера береді. Джаз музыкасында вибрафон көбіне импровизация үшін қолданылады. Сонымен қатар ол ансамбльде де, жеке орындауда да кең тараған.
Ксилофон, маримба және вибрафон бір-біріне ұқсас ұрмалы аспаптар, өйткені үшеуінде де дыбыс пластиналарды таяқшамен ұру арқылы шығарылады. Бірақ олардың айырмашылығы дыбысының сипатында және жасалған материалында. Ксилофон ағаш пластиналардан тұрады және оның дыбысы қысқа, анық әрі сәл «қаттырақ» естіледі. Маримба да ағаштан жасалады, бірақ пластиналары үлкенірек болғандықтан дыбысы жұмсақ, терең және ұзақ естіледі. Ал вибрафон металл пластиналардан жасалады, сондықтан оның дыбысы жарқын әрі созылыңқы келеді; арнайы педаль арқылы дыбысты ұзақ ұстап тұруға болады. Осылайша ксилофон – анық әрі өткір дыбысты, маримба – жұмсақ әрі терең дыбысты, ал вибрафон – металл үнді, тербелмелі дыбысты аспап болып саналады.
Cymbals (Тарелкалар)
Тарелкалар – бір-біріне соғылатын екі металл диск түріндегі аспап. Мұндай аспаптар ежелгі заманнан белгілі және әртүрлі мәдениеттерде қолданылған. Алғашында олар әскери немесе салтанатты рәсімдерде пайдаланылған. Кейін тарелкалар оркестр құрамына еніп, музыкалық шығармаларда ерекше әсер беретін құралға айналды. Қазіргі симфониялық оркестрде бұл аспап маңызды рөл атқарады.
Тарелкалар бір-біріне соғылған кезде өте жарқын әрі күшті дыбыс шығарады. Оркестрде олар көбіне шығарманың шарықтау сәтінде қолданылады. Бір ғана соққы музыканың жалпы әсерін айтарлықтай күшейтіп жібере алады. Сондықтан бұл аспап аз қолданылғанымен, оның рөлі өте маңызды. Сонымен қатар тарелкалар түрлі тәсілмен соғылып, әртүрлі дыбыстық әсер алуға мүмкіндік береді.
Tambourine (Бубен)
Бубен – шағын әрі жеңіл ұрмалы аспап. Оның ағаш шеңберіне тері керіледі, ал шетіне кішкентай металл сақиналар бекітіледі. Бұл аспап әлемнің көптеген халықтарының музыкалық мәдениетінде кездеседі. Әсіресе халықтық ән мен би музыкасының ажырамас бөлігі саналады. Қарапайым құрылымына қарамастан, бубен өте әсерлі дыбыс шығара алады.
Бубенді қолмен ұрып немесе сілку арқылы ойнайды. Нәтижесінде екі түрлі дыбыс қатар естіледі: терінің соққысы және металл сақиналардың сыңғыры. Бұл аспап ырғақты анық көрсетуге өте қолайлы. Халықтық музыкада ол би ырғағын күшейтіп, жалпы музыкалық қозғалысты айқындайды. Сонымен қатар бубен оркестрде де кейбір шығармаларда қолданылады.
Triangle (Үшбұрыш)
Үшбұрыш – үшбұрыш пішінді металл аспап. Ол қарапайым көрінгенімен, оркестрде жиі қолданылатын ұрмалы аспаптардың бірі. Бұл аспап Еуропада бірнеше ғасыр бұрын пайда болған. Оның құрылысы өте қарапайым: металл үшбұрыш және оны соғатын шағын металл таяқша. Соған қарамастан оның дыбысы өте анық әрі жарқын естіледі.
Үшбұрышты арнайы металл таяқшамен ұрып ойнайды. Нәтижесінде таза әрі ұзақ сақталатын дыбыс шығады. Оркестрде ол көбіне жеңіл әрі жарқын реңк беру үшін пайдаланылады. Оның дыбысы басқа аспаптардың арасынан анық естіледі. Сондықтан үшбұрыш музыкадағы ерекше сәттерді айқындауға көмектеседі.
Castanets (Кастаньета)
Кастаньета – шағын ағаштан жасалған ұрмалы аспап. Ол көбіне Испанияның халықтық музыкасы мен би мәдениетінде кең тараған. Кастаньета екі кішкентай ағаш бөліктен тұрады және олар саусаққа байланады. Орындаушы оларды бір-біріне соғып, ырғақ шығарады. Бұл аспап испан фольклорының символдарының бірі саналады.
Кастаньета өте жылдам әрі анық ырғақтарды орындауға мүмкіндік береді. Ол әсіресе би музыкасына ерекше екпін береді. Орындаушы саусақ қозғалысы арқылы күрделі ритмдік өрнектерді орындай алады. Сондықтан бұл аспап шағын болғанымен, орындаушылық шеберлікті талап етеді. Кастаньета көбіне би қойылымдары мен халықтық музыкалық ансамбльдерде қолданылады.
Ұрмалы аспаптар музыкада тек ырғақ беретін құрал ғана емес, шығарманың жалпы көңіл күйін қалыптастыратын маңызды элементтердің бірі болып саналады. Олардың әрқайсысының құрылымы, дыбысы және қолданылу тәсілі әртүрлі болғанымен, барлығы бірге музыканың қозғалысын, күшін және әсерін күшейтеді. Кейбір аспаптар тек ритм берсе, енді біреулері толық әуен орындауға да мүмкіндік береді.
Бұған дейін біз қазақтың дәстүрлі музыка мәдениетіндегі ұрмалы аспаптар жайлы да жазғанбыз.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті . Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.
