Есірткімен күрес – қоғамның қауіпсіздігі мен болашағын қорғауға бағытталған ұзақмерзімді әрі кешенді үдеріс. Есірткі тек жеке адамның денсаулығына зиян келтіріп қана қоймай, отбасылардың күйреуіне, қылмыстың өсуіне және әлеуметтік тұрақсыздыққа себеп болады. Сондықтан есірткіге қарсы іс-шаралар тек құқық қорғау органдарының жұмысы емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті саналады.
Қазір елімізде нашақорлықпен күрес күшейтіліп, заң және тәртіп қағидатын қалыптастыру жұмыстары жүзеге асырылып жатыр. Дегенмен ресми деректерге сәйкес, елімізде есірткіге тәуелді 18,3 мың адам диспансерлік тіркеуде тұр. Оның 66 пайызы – кәмелетке толмаған жастар. Әсіресе, жастардың жанын да, тәнін де улап жатқан синтетикалық есірткінің таралуы алаңдатарлық деңгейде. Кейінгі үш жылда есірткіге тәуелді жастардың саны үш есеге артқан.
Ал Ақтөбе облысында, ашық ақпарат көздеріндегі соңғы деректерге сәйкес, есірткіге тәуелді 8 499 адам есепке алынған болса, оның 7 325-і – ер адам, 1 174-і – әйел. Қазір облыс бойынша есірткі қылмысына қарсы күрес күшейтілді. Облыстық Полиция департаменті бастығының бірінші орынбасары Мұрат Сейталин: «Есірткі қылмысы – қоғам қауіпсіздігіне төнген үлкен қатер. Біз тек заңсыз айналыммен күресіп қана қоймай, жастар арасында алдын алу және түсіндіру жұмыстарын тұрақты жүргіземіз», – дейді.
Соған сәйкес, аймақта құқық қорғау органдары мен мемлекеттік құрылымдар, үкіметтік емес ұйымдар бірігіп, тек есірткінің айналымын шектеуге ғана емес, ең алдымен, оның алдын алуға басымдық беріп отыр. «Заң және тәртіп» қағидасы аясында полицейлер есірткінің заңсыз айналымына қарсы кешенді шараларды жалғастырып келеді. Осы жылдың 9 айында облыста 300-ге жуық есірткі қылмысы тіркелді. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 25,1 пайызға көп. Заңсыз айналымнан 478 келіден астам есірткі тәркіленді, оның ішінде 470 келісі – марихуана, 8 келісі – синтетикалық есірткілер. Интернет кеңістігінде есірткі жарнамасын таратқан 1 120 сайт анықталып, олардың сілтемелері «Кибербақылау» жүйесіне енгізілді. «Антифрод» жүйесі арқылы 2 441 банк картасы бұғатталды.
Аймақта жыл басынан бері мыңнан астам профилактикалық іс-шара ұйымдастырылып, тергеу жұмыстары қатаңдатылды. Сондай-ақ коммуналдық қызметтермен (ЖШС «АТК Қызмет») наркограффити деректері анықталған жағдайда полиция органдарына уақтылы хабарлау жөнінде меморандумдар жасалды, психикалық денсаулық орталығының қызметіне талдау жүргізілді. Ақтөбе облыстық Прокуратурасының баспасөз қызметінің хабарлауынша, зерттеу барысында есірткіге тәуелді деп есептелетін 205 адамның қайтыс болғаны немесе басқа өңірлерге көшіп кеткеніне қарамастан, орталықтың есебінен шығарылмағаны анықталды. Олар есептен шығарылмай, еміне негізсіз түрде 2,5 млн теңге бюджет қаражаты бөлініп, орталықтың есепшотына аударылған. Прокурорлық қадағалау актісі бойынша бюджет қаражаты кері қайтарылып, 6 лауазымды тұлға тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Өңірде қауіпсіз әрі салауатты қоғам қалыптастыру бағытындағы жұмыстар жүйелі түрде жалғасуда. Ішкі істер министрлігінің бастамасымен 1 маусым мен 31 қазан аралығында еліміздің барлық аймағында өтетін «Қарасора–2025» іс-шарасы Ақтөбе облысын да қамтыды. Бұл шараның басты мақсаты – есірткіге байланысты құқықбұзушылықтардың алдын алу, заңсыз өсімдіктерді өсіру мен таратуға тосқауыл қою. Облыс көлемінде бұл бағыттағы жұмыстар жоспарлы түрде ұйымдастырылып, барлық аудандық бөлімшелерде мобильді және жедел-тергеу топтары құрылды. Жергілікті атқарушы органдармен бірлескен іс-қимыл жоспары бекітіліп, техникалық және кадрлық қамтамасыз ету жұмыстары толық жүргізілді.
Биылғы «Қарасора–2025» жедел-профилактикалық іс-шарасы барысында арнайы бөлімше жауынгерлерінің қатысуымен полиция қызметкерлері есірткі құралдарын заңсыз өсіру фактісін анықтады. Шалқар ауданының 47 жастағы тұрғынының үйінде санкцияланған тінту жүргізу кезінде, шаруашылық құрылыс нысандарының бірінен (шатырсыз сарайда) топыраққа отырғызылған 32 бұта табылды. Сыртқы белгілері бойынша олар есірткі құрамдас өсімдік – қарасораға ұқсас. Сонымен қатар екі бұта пластик ыдыстарға отырғызылған күйде болған. Қосымша тексеру кезінде, басқа сарай мен тұрғын үйден есірткі затына ұқсас өсімдік тектес ерекше иісі бар жасыл түсті зат салынған 5 пакет, сондай-ақ қарасора сабақтарына толы 8 қап табылып, айғақ зат ретінде тәркіленді.
Соңғы жылдары өңірде «Шаттандырғыш газ» сататындар мен оны тұтынатын жастардың қатары артқан. Мамандардың пікірінше, түнгі клубтарда, жарнама сайттарында бұл тауар ашық сатылады. Бағасын да, мекенжайын да еш жасырмай көрсетеді. Әрі сату орындарының кейбірі жұмысын кешке бастап, таңға дейін тапсырыс қабылдайды. Жеткізу қызметі де ашық жазылады. Мәселен, Ақтөбе қаласында 25 дана шарға жегетін 1 литрлік шар құны 18 мың теңге, 2 литрі – 30 мың теңге. Бірақ әзірге «Шаттандырғыш газ» сататындарға қылмыстық жаза қарастырылмаған. Сондықтан олармен нақты күрес шарасы нәтижелі болмай отырған көрінеді.
– Бұған дейін сараптамаға қаншама рет жіберілсе де, қылмыстық құрамы анықталмай, іс жабылып қалған. Келер жылы жаңа заң күшіне енеді. Әзірге оның талабы да, жазасы да белгісіз. Корбюратор тазартқышты көлік құралдарын сататын кез келген дүкеннен алуға болады. Қазіргі уақытта психикалық денсаулық облыстық орталығында 1 553 адам есепте тұр. Оның 1 433-і – ер, қалғаны – әйел, – дейді Ақтөбе облыстық ПД Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл басқармасының бөлім бастығы Азамат Қияшев.
Оның айтуынша, есірткі құралдары мен психотроптық заттардың таралу арналарын, соның ішінде интернет-сайттар мен QR-кодтарды анықтау және бұғаттау жұмысы атқарылып жатыр. Қазақстан аумағында 1240 сайт анықталды, «Кибернадзор» ақпараттық жүйесіне енгізілді. Бұғатталған ақша қаражатының жалпы сомасы – 59,6 млн теңге.
Облыс бойынша биыл бір адам «шаттандырғыш газдың» артық дозасынан көз жұмған.
– Жыл басынан бері есірткі тасымалдап, жасырып жүрген 13 адам ұсталды. Тергеу барысында олардың аса ірі көлемде синтетикалық есірткі заттарын өткізгені анықталды. Сот шешімімен барлығы бас бостандығынан айырылды. Қазіргі уақытта сотталғандар жазасын өтеу мекемелерінде отыр. Ұсталғандардың жасы – 18 бен 35 жас аралығында, – дейді ол.
Есірткі тұтыну және сату бойынша қылмыстың тым жасарып бара жатқандығы облыс бойынша алаңдатушылық тудырып отырғаны жасырын емес. Қазір түсіндіру жұмыстары мектеп, колледж, университеттерде жиі ұйымдастырылып, алдын алу шаралары жүзеге асып жатыр. Тіпті, Қылмыстық кодекстің «Есірткі, психотроптық заттарды, сол тектестерді өткізу мақсатында заңсыз иемдену, сақтау, тасымалдау, оларды жөнелту не өткізу» бабымен істі болып, жазасын өтеп шыққандар да жастармен кездесуге барып, олар өз қателігінен қалай сабақ алғаны туралы айтып, жасөспірімдерді салауатты өмірге шақырып, насихат жұмыстарына жұмылдырылып та жүр.
Әлем елдері есірткі мәселесін тек құқықтық немесе медициналық қана емес, сонымен қатар психологиялық, әлеуметтік, мәдени дағдарыс мәселесіне айналып барады деп дабыл қағып отыр. БҰҰ-ның есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының 2024 жылғы есебінше, дүниежүзінде 296 миллион адам өмірінде кем дегенде бір рет есірткі қолданған, олардың 39,5 миллионы тұрақты түрде тәуелділіктен зардап шегеді. Ал 3,5 миллион адам есірткіге байланысты тікелей немесе жанама себептерден жыл сайын көз жұмады. Сондықтан ғасыр дерті саналған бұл дерттің алдыналу, сауатты, салауатты қоғам қалыптастыру әрбір азаматтың міндеті екенін естен шығармаған абзал.
Тілек ҚАБЫЛ
