Ол саналы ғұмырын халқымыздың интеллектуалды әлеуетін көтеруге арнап, информатика арқылы жаңа дәуірге жол ашты. Ғалымның өмірінен шығатын басты ғылыми тұжырым – ұлттық білім жүйесін дамыту үшін заманауи технологиялар мен байырғы ғылыми мұраны ұштастыру стратегиялық маңызға ие.
Есен Ықыласұлы – Қазақстандағы математика және информатика саласының көрнекті ғалымы, ұстаз, педагогика ғылымдарының докторы (1998). Ол 1945 жылы 2 қазанда Жамбыл облысы Талас ауданында дүниеге келді. Есен Бидайбеков еңбек жолын есептеуіш математика маманы ретінде бастап, 1975 жылы физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесін қорғады. 1984 жылдан бері Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде қызмет атқарып келеді. 1985 жылдан бастап осы университетте жаңадан құрылған информатика және қолданбалы математика кафедрасын басқара отырып, өзінің бүкіл өмірін информатика ғылымын дамытуға және білім беру жүйесін ақпараттандыруға арнады.
Ғалымның алғашқы зерттеулері математикалық физиканың кері есептеріне арналғанымен, 1980-жылдардың ортасынан ол білім берудегі информатиканың теориясы мен әдістемесіне бет бұрды. Есен Бидайбеков сол жылдардан бастап жоғары оқу орындарында жаңашыл оқу бағдарламаларын ашып, информатика саласы бойынша мамандарды даярлау ісін жолға қоюмен айналысты. Мәселен, ол Абай атындағы ҚазҰПУ физика-математика факультетінде «Информатика және менеджерлік», «Информатика және ағылшын тілі», «Информатика және экономика», «Информатика және ақпараттық қауіпсіздік» сияқты жаңа екі бейінді мамандықтардың ашылуына ұйытқы болды. Сонымен бірге ұстаздық және ғылыми ұйымдастырушылық қабілеті арқылы университетте «Білімді ақпараттандыру және білім технологиялары мәселелерінің халықаралық ғылыми лабораториясы», «Педагогикалық STEM-парк» сынды орталықтарды құруға мұрындық болып, оқу үдерісіне жаңа ақпараттық технологияларды енгізуді тұрақты түрде жолға қойды.
Есен Ықыласұлының көпқырлы еңбегінің нәтижесінде елімізде информатика бойынша мықты ғылыми-педагогикалық мектеп қалыптасты. Оның ғылыми жетекшілігімен 700-ге жуық ғылыми еңбек, соның ішінде 60-тан аса монография, оқулық пен оқу-әдістемелік құрал жарық көрді. Ғалым тәрбиелеген 12 доктор, 35-тен астам кандидат пен PhD докторлар бүгінде Қазақстанның білім-ғылым саласында, жоғары оқу орындарынан бастап ректор, тіпті білім министріне дейінгі лауазымдарда қызмет атқарып жүр. Сондықтан профессор Е.Бидайбековті заманауи қазақ информатика білімінің негізін қалаушы, ұлттық білім беру жүйесін ақпараттандырудың көшбасшысы деп атауға толық негіз бар. Ол – Қазақстанда халыққа білім беру жүйесін компьютерлендіруді бастаушылардың бірі ретінде кеңінен танылған тұлға.
1985 жылы КСРО-да мектеп бағдарламасына жаңа пән – информатиканы енгізу мәселесі көтеріле бастағаны белгілі. Міне, дәл осы тарихи кезеңде Қазақстанда бұл игі бастаманы алғаш болып қолға алған ғалым Есен Бидайбеков еді. Сол кездегі одақтас республикалардың тәжірибесінде болмаған істі жүзеге асыру үшін Е.Бидайбеков үлкен ұйымдастырушылық жұмыс жүргізді. Мәскеулік әріптестерімен тығыз байланыста болып, А.Ершов пен В.Монаховтың жалпы одақ бойынша даярлаған «Информатика және есептеуіш техника негіздері» атты төл курсының материалдарын қазақ тіліне аударуды өз әріптестерімен қолға алды.
Ол және олар жаңа пәнді қазақ мектептеріне енгізу ісінде аудармашы ғана болып қойған жоқ, ең маңыздысы – сол пәннің қазақ тіліндегі IT терминологиясын қалыптастырып, ғылыми айналымға енгізді. Ол «информатика» ұғымдарын қазақша сөйлету арқылы жаратылыстану ғылымдарына ана тілінде жол ашты деуге болады. 1985-1987 жылдары Бидайбековтің тікелей қатысуымен дайындалған информатиканың алғашқы оқу бағдарламасы мен әдістемелік нұсқаулары Оқу министрлігінің келісімімен мектептерде оқытыла бастады. Сол тұстағы әріптестерінің естеліктері бойынша, жаңа пәннің маңыздылығына көз жеткізу үшін ғалым талай басшының есігін қағып, табалдырығын тоздырған екен. Нәтижесінде, республика мектептерінде 1985-1986 оқу жылынан бастап «Информатика және есептеуіш техника негіздері» пәні ресми оқытылып, қазақ жастары компьютерлік сауат негіздерін өз тілінде меңгеруге мүмкіндік алды. Бұл – Есен Ықыласұлының ұлт білімінің тарихына жазылған зор еңбегі. Ресейлік белгілі ғалым С. Кабанихин сол жылдар туралы айтқан естелігінде: «Қазақстан ғалымы Есен Бидайбеков мектептерге информатика пәнін енгізу мәселесімен түбегейлі айналысып, игі бастаманың басында тұрды және өзін туған елін шын сүйетін нағыз патриот ретінде таныта білді» деп жоғары бағалайды.
Жаңа пән енгізілген соң қысқа мерзім ішінде қазақ тілінде оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлеу қажет болды. Бұл міндетті де негізінен Е.Бидайбеков өз мойнына алғанын архив деректері растайды. Ол орыс тіліндегі дайын кітаптарды аударып қана қоймай, информатика бойынша төл оқу құралдарын жазуға кірісті. Есен Бидайбеков – қазақ тілінде информатикадан алғаш кітап жазған авторлардың бірі. Оның «ЭЕМ қалай жұмыс істейді?», «MSX-BASIC-пен алғашқы танысу» (3 бөлімнен), «Информатика бастамалары (Алгоритмдеу)», «Логикалық бағдарламалау тәрізді еңбектері 1980-жылдардың соңында – 1990-жылдардың басында жарық көріп, қазақ мектептеріндегі информатика әдебиетінің негізін қалады. Бұл оқу құралдарында ғалым компьютердің құрылымы мен жұмыс істеу принциптерін, алгоритмдеу негіздерін, программалау тілдерін ана тілінде қарапайым тілмен түсіндіріп берді. Аталған еңбектің барлығы өз кезінде үлкен сұранысқа ие болғанын атап өткен жөн.
Бұған қоса, Бидайбековтің жетекшілігімен педагогикалық ЖОО студенттері мен мектеп мұғалімдеріне арналған «Педагогикалық информатика» атты көптомдық әдістемелік құралдар сериясы қазақ және орыс тілдерінде шығарылды. Соңғы жылдары ғалым магистранттар мен докторанттарға арналған «Аралас/blended оқыту технологиялары», «Қашықтан оқыту жағдайындағы педагогикалық коммуникациялар» сияқты өзекті еңбектерді де жариялады.
Цифрлық дидактика – профессор Е.Бидайбеков еңбектерінің жаңа дәуірдегі бір өзекті бағыты. Ол білім беру үрдісіне ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) енгізудің ғылыми-педагогикалық негіздерін зерттеп, электрондық оқу ресурстарын жасаумен шұғылданды. Бүгінде профессор Бидайбековтің бастамасымен Абай атындағы ҚазҰПУ-да университетті толық цифрландыру тұжырымдамасы жүзеге асырылып, оқу үдерісін басқарудың автоматтандырылған кешендері жұмыс істейді. Университетте оның жетекшілігімен әртүрлі мамандық студенттеріне арналған «Білімді ақпараттандыру» атты арнайы курстар енгізіліп, цифрлық құзыреттерді қалыптастыру жолға қойылған.
Жасанды интеллект технологияларының білім беру жүйесіне әсері де ғалым назарынан тыс қалған емес. Цифрландыру дәуірінде Е.Бидайбеков ұстаздарды заман талабына сай жаңа технологияларды, оның ішінде жасанды интеллектіні меңгеруге шақырады. Цифрлық шығармашыл ортада AI мүмкіндіктерін қолдану оқыту үрдісін жаңа деңгейге көтеретінін айта отырып, «Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект шығармашылық үдерісті жаңа белеске шығарады» деп тұжырымдайды ғалым және әріптестері. Бұл пікір оның білім саласын технологиялық жаңашылдықпен үнемі байытып отыруды көздейтінін аңғартады.
Есен Бидайбеков – заманауи білім мен ұлттың ғылыми мұраларын ұштастыру идеясын практикалық тұрғыда жүзеге асырып жүрген жаңашыл зерттеуші. 2015 жылы ғалым 70 жасқа толған шақта оның жетекшілігімен ауқымды жоба бастау алды. Бұл – «Әл-Фарабидің математикалық мұралары заманауи білім беру жағдайында» атты ғылыми жоба болатын. Жобаның мақсаты – ұлы бабамыз Әбу Насыр әл-Фарабидің ортағасырлық математикалық еңбектерін терең зерттеп, олардың мазмұнын қазіргі мектеп математика курсына енгізудің әдістемесін жасау. Алайда қазақ топырағынан шыққан осы ұлы ғалымның математика бойынша еңбектері қазіргі оқу бағдарламаларында толық пайдаланылмай келді. Есен Бидайбеков осы олқылықтың орнын толтыруды көздеп, Фараби мұрасын білімге жаңаша енгізуге кірісті.
Есен Бидайбеков – тек жеке-дара ізденуші ғалым ғана емес, айналасына ғылыми орта қалыптастырып, көптеген шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз. Бүгінде Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасының 40 жыл меңгерушісі болып қызмет еткен ол жастарды ғылыми зерттеуге баулып, информатика мұғалімдерін даярлаудың көпдеңгейлі жүйесін үйлестіруде. Профессордың жетекшілігімен кафедрада жоғары білікті шығармашыл ұжым қалыптасқан, оның мүшелерінің басым көпшілігі – ғалымның бұрынғы аспирант-шәкірттері. Е. Бидайбеков шетелдердің озық ғылыми орталықтарымен тығыз байланыс орнатып, Мәскеу, Новосібір, Омбы, Красноярск сынды қалалардың университеттерімен бірлескен жобалар жүргізді, халықаралық конференцияларға тұрақты қатысады. Өзінің 80 жасқа толған мерейтойы қарсаңында да ғалым университет қабырғасында шетелдік және отандық белгілі ғалымдармен бірлесіп ғылыми семинарлар өткізуде, білім беру стандарттары мен тұжырымдамаларын жетілдіруге атсалысуда. Оның ұйымдастырушылық қабілеті мен тың жаңалықтарға ашықтығын әріптестері жоғары бағалайды.
Шын мәнінде, Е. Бидайбеков қалыптастырған ғылыми мектебі бүгінде 100-ге жуық ғалым-педагогты біріктіріп, олар ұстазының жолын жалғап, биік белестерді бағындыруда.
Профессор Есен Бидайбековтің ғұмыры мен қызмет жолына көз жүгіртсек, оның ғылыми ізденістері заманауи білім беру концепциясының қалыптасуына негіз қалағанын байқаймыз. Ғалымның бастамасымен Қазақстанда информатика пәні мектептен бастап оқытыла бастады, ақпараттық технологиялар саласының төл терминологиясы жасалды, информатиканы оқыту әдістемесі дербес ғылым ретінде дамыды. Ол елдегі білім беру жүйесін цифрландырудың теориясын да, практикасын да қатар алып жүріп, электрондық оқыту ресурстарын, мультимедиалық бағдарламаларды, цифрлық білім ортасын құруға өзі жетекшілік етті. Сонымен бірге ұлттық рухани мұраларымызды да назардан тыс қалдырмай, әл-Фараби сынды бабалардың ғылыми еңбектерін жаңа дәуір білімімен сабақтастырудың тың үлгісін көрсетті. Есен Бидайбековтің феномені – оның жаңашылдығы мен дәстүрге деген құрметін ұштастыра отырып, ұрпақ тәрбиесіне қызмет етуінде. Ғалым сексен жасқа келген шағында да инновациялық жобаларға қатысып, цифрлық дәуірдің жаңа талаптарына сай білім беру саласын дамытуға күш салуда. Оның ғылыми идеялары Қазақстанда ғана емес, шетелде де кеңінен танылып, ғылыми нәтижелері АҚШ, Жапония, Еуропа елдерінде мойындалды.
Профессор Бидайбеков ақпарат дәуіріндегі білім беру концепциясын нақты істермен байытып, өскелең ұрпаққа үлгі боларлық жемісті еңбек жолын көрсетті. Оның ел біліміне сіңірген ерен еңбегі мен ғылыми мұрасы ұлт келешегіне қызмет ете бермек деп нық сеніммен айта аламыз.
Қали ӘБДИЕВ,
профессор