Дәстүрлі қазақ қоғамында неке тек екі адамның емес, екі әулеттің одағы болды. Қалыңмал, жасау, әмеңгерлік, жеті атаға дейін қыз алыспау сияқты қағидалар некенің құқықтық және моральдық негізін реттеп отырды. Яғни, қағазға түспесе де, некенің өз «шарты» бар еді. Ер адамның отбасы асырау міндеті, әйелдің отбасы ұйытқысы болуы жазылмаған заң болатын. Баланың құқығы ру, ата-ана, ауыл арқылы қорғалды. Сондықтан жекеменшік, мүлік бөлісі, алимент сияқты мәселелер бүгінгідей өзекті болған жоқ. Қоғамдық бақылау күшті, ажырасу сирек, ал жауапкершілік ұят пен ар арқылы реттелді.
Ал неке келісімшарты бізге батыс қоғамынан жеткен құбылыс. Ол жекеменшікке, дара жауапкершілікке, заң арқылы реттеуге негізделген қоғамда пайда болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономикаға көшті, жеке мүлік көбейді, әйелдер де, ерлер де экономикалық тұрғыда дербес бола бастады. Осы өзгерістер отбасылық қатынастарға да әсер етті.
Бүгінгі неке – көбіне екі тұлғаның серіктестігі. Ал серіктестік болған жерде міндет пен жауапкершілікті нақтылау қажеттілігі туады. Неке келісімшарты осы қажеттіліктен шықты.
– Негізі, неке дегеннің өзі бір шарт. Неге ерлі-зайыптылар некелеседі? Жай ғана қыз жігіт болып жүруіне, бірге тұра беруіне де болар еді ғой. Бірақ біз салт-дәстүрге сай құдалық, той жасап, мешітке барып неке қидырып, заң бойынша отбасын құрамыз. Өйткені неке дегеннің өзі шарт деген сөз. «Мына кісіні жұбайым деп қабылдап, қиындық пен қуанышта бірге болуға уәделестік» деп жарияға жар саламыз. Ерлі-зайыптылар некелескеннен кейін бір-біріне жауапкершілігі артады. Белгілі бір талаптарға бағынады. Ендеше некенің өзі шарт, – дейді отбасылық психолог Ержан Мырзабаев.
Оның айтуынша, қазір қоғам некенің құндылығын ұмытып кетті. Қыз бен жігіт ертең ортамыз бұзылса, осындай Қылмыстық кодекске дайын болуымыз керек деп келісімшарт жасауды жөн санайды. «Әрине, бұл – дұрыс. Некенің шарт екенін түсінбеген адамға оны жазып көрсету керек. Қол қойылуы, оған белгілі бір жауапкершілік болуы қажет», – деді психолог.
Бұл бағытқа неге бет бұрды?
Жұптардың неке шартын жасауының басты себебі, ажырасу санының артуы. Статистикаға үңілсек, 2024 жылы елімізде шамамен 123 600 неке тіркелді. Сол жылы шамамен 40 500 жұп ажырасқан. Ажырасудың жалпы коэффициенті 2,01 (1000 адамға) тең. Мұндай жағдайда мүлік, бала, қаржы мәселесі үлкен дау-дамайға айналады. Сондықтан неке шарты кейбір жұп үшін қауіпсіздікті қамтамасыз етумен бірдей. Екінші себеп, баланың мүддесі. Қазіргі неке келісімшарттарында алимент, білім, баспана сияқты тармақтар алдын ала көрсетіледі. Бұл – эмоцияға емес, баланың болашағын қамтамасыз етудің жолы. Үшіншіден, құқықтық сауаттылық. Неке келісімшарты жас жұбайларды қаржы, жауапкершілік жағынан ашық сөйлесуге мәжбүр етеді. Бұл көп жағдайда некені әлсіретпейді, керісінше нығайтады.
Астана қаласы адвокаттар алқасының мүшесі, заңгер Әлімжан Жұбатқановтың пікірінше, соңғы уақытта қоғамда неке келісімшартына қызығушылық артып келеді. Бұрын бұл құжатқа сенімсіздікпен қаралса, бүгінде көптеген жұп оны болашақтағы даулы мәселелердің алдын алудың заңды тетігі ретінде қабылдай бастады.
– Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 39-бабына сәйкес, неке келісімшарты – некеге отыратын адамдардың немесе ерлі-зайыптылардың некедегі және неке бұзылған жағдайда мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім. Неке келісімшарты қалай және қашан жасалады? Заң бойынша неке келісімшарты: некеге отыруға өтініш берілген күннен бастап, неке тіркелгенге дейін немесе некеде тұрған кез келген уақытта жасалуы мүмкін. Ал неке тіркелмей тұрып жасалған келісімшарт неке АХАТ-та тіркелген күннен бастап күшіне енеді. Бұл талап кодекстің 40-бабында нақты көрсетілген, – дейді Әлімжан Жұбатқанов.
Заңгердің айтуынша, келісімшарт міндетті түрде жазбаша түрде жасалып, нотариалды куәландырылуы тиіс. Нотариус тараптардың еркін білдіруін және келісімнің заң талаптарына сәйкестігін тексереді. Кодекстің 41-бабына сәйкес, ерлі-зайыптылар неке келісімшарты арқылы: ортақ мүліктің, жеке мүліктің немесе үлестік меншіктің тәртібін; кірістер мен шығыстарды бөлу тәртібін; несие, ипотека, қарыздар бойынша жауапкершілікті; неке бұзылған жағдайда кімге қандай мүлік берілетінін айқындауға құқылы. Сонымен қатар заң балаларға қатысты маңызды ерекшелікті де көздейді.
– Иә, неке келісіміне баланың мүліктік жағдайына қатысты талаптарды енгізуге болады. Яғни, неке келісімшартында: баланың белгілі бір мүлікке меншік құқығы; тұрғын үйді пайдалану құқығы; баланың атына рәсімделетін мүлік немесе жинақтар сияқты мүліктік сипаттағы мәселелер көрсетілуі мүмкін. Алайда заң бойынша неке келісімшарты: баланың кіммен тұратынын; алимент төлеу тәртібін; ата-анамен қарым-қатынас жасау мәселелерін реттей алмайды. Бұл 41-баптың 3-тармағында тікелей тыйым салынған, себебі баланың жеке құқықтары ата-ананың келісімімен шектелмеуі тиіс, – дейді адвокат.
Әлімжан Жұбатхановтың пікірінше, заң неке келісімшартын ерлі-зайыптылардың өзара келісімімен кез келген уақытта өзгертуге немесе бұзуға мүмкіндік береді. Ал бір тараптың келісімі болмаған жағдайда, шарт сот тәртібімен қайта қаралуы мүмкін (42-бап). Егер шарт талаптары жұбайлардың бірін өте қолайсыз жағдайға қалдырса немесе баланың мүліктік құқықтарын бұзса, сот оны жарамсыз деп тануы мүмкін (43-бап).
– Неке келісімшарты – ажырасуға дайындық емес. Бұл – ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген сенімін заң аясында нақтылап, ортақ жауапкершілікті алдын ала айқындау. Құжатты жасау кезінде ең бастысы эмоцияға емес, заңға сүйену, әр тармақты түсініп, кәсіби заңгермен кеңесу қажет. Дұрыс жасалған неке келісімшарты отбасындағы тұрақтылықты сақтауға және даулы жағдайлардың алдын алуға әсер етеді, – деп сөзін қорытындылады заңгер.
Таңдауға талас жоқ
Неке келісімшартын жасаған жанның бірі – Гаухар Қасымова (ред. Есімі өзгертілді). Ол бұл ұсынысты күйеуіне той алдында айтыпты.
– Өзім заң факультетінің түлегімін. Неке шартын жасауды осыдан үш жыл бұрын ойладым. Себебі әлеуметтік желіде «далада қалып қойдым», «алимент төлемей кетті» деп өкінетін қыздар көп. Болашақта не күтіп тұрғанын ешкім білмейді. Адам да бір сәтте өзгеріп кетуі мүмкін. Сондықтан бұл ұсынысымды жігітіме алдын ала түсіндірдім. Ол «маған сенбейсің бе?» деп қарсы болды. Бірақ мен балаларымыздың болашағы үшін бұл шарттың керек екенін барынша түсіндірдім, – дейді Гаухар Қасымова.
Ең қызығы, Гаухар мен жолдасының неке шартын жасағанын туыстары мен достары білмейді. Бұл да келісімшарттың бір тармағында көрсетіліпті.
Неке келісімшарты – тек қарапайым адамдардың емес, әлемге танымал тұлғалардың да таңдауы. Мәселен, музыка индустриясының жұлдыздары Бейонсе мен Джей-Зи неке келісімін нақты тармақтармен жасаған. Онда балалардың болашағы, қаржылық міндеттер анық көрсетілген. Бұл олардың отбасын әлсіреткен жоқ, керісінше ұзақ жылдар бойы даусыз өмір сүруіне мүмкіндік берді.
Бірнеше жыл бұрын Анджелина Джоли мен Брэд Питтің ажырасуы әлемдік жаңалыққа айналды. Бірақ көпшілік байқағаны – мүлікке қатысты ұзақ сот даулары болмады. Себебі неке келісімі бар еді. Негізгі тартыс балаларға қатысты болды. Бұл құжаттың басты миссиясы артық даудан қорғау екенін көрсетті. Ал Ким Кардашьян мен Канье Уэст сияқты миллиардерлер үшін неке келісімі брендті, бизнесті, шығармашылық өнімді қорғаудың заңды жолы болды. Эмоция мен қаржы араласпауы үшін жасалған қадам. Тіпті, қарапайым өмір салтымен танылған Марк Цукерберг пен Присцилла Чан да неке келісімін жасаған. Себебі ірі бизнес пен отбасы арасындағы шекараны нақтылау – жауапты шешім.
Қазақта «келісіп пішкен тон келте болмас» деген сөз бар. Ендеше неке келісімшарты махаббаттың жоқтығы емес, махаббатты қорғаудың бір тәсілі іспетті. Бұрын бұл міндетті салт-дәстүр атқарса, бүгін оны заң атқарып отыр.
Көктем ҚАРҚЫН