Осыдан бірнеше жыл бұрын Қазақстанда бизнесті ауқымдау десе, ең алдымен жаңа қоймалар ашу, логистиканы кеңейту және ірі капиталдық инвестициялар елестейтін. Алайда трансшекаралық сауданың өсуі, маркетплейстердің дамуы және халықаралық жеткізушілермен жұмыс бұл тәсілді біртіндеп өзгертіп келеді. Бұл туралы Dubai Express халықаралық онлайн-ритейлерінің CEO-сы және басқарушы серіктесі Никита Терехов айтып берді.
Компаниялар қолданыстағы серіктестік инфрақұрылымды пайдалана отырып, тәуекелі аз әрі жылдам өсу жолдарын іздеуде. Мұндай тәсіл asset-light деп аталады – компания ауыр материалдық активтерді жинақтау арқылы емес, серіктестердің мүмкіндіктері, технологиялар және ағындарды басқару есебінен дамиды.
Asset-light дегеніміз не
Дәстүрлі модельде компания болашақтағы өсімді ескере отырып, қоймаларға, жабдықтарға және логистикаға алдын ала инвестиция салады. Алайда іс жүзінде бұл тұрақты сұраныс қалыптасқанға дейін айтарлықтай шығындарға алып келеді: қойма қуаттарының толық пайдаланылмауы және ұзақ уақыт бойы теріс ақша ағыны сақталады. Asset-light моделі басқа тәсілді ұсынады – физикалық активтерге иелік етуді барынша азайтып, сервиске, технологияларға, интеграцияларға және ағындарды басқаруға назар аудару.
Мысалы, компания өз қоймаларын салудың орнына дайын логистикалық хабтарға қосылып, оларды операциялық моделінің бір бөлігі ретінде пайдаланады. Актив серіктестің иелігінде қалғанымен, технологиялық және басқарушылық тұрғыдан бизнестің жалғасы ретінде жұмыс істейді. Бұл нарыққа шығу шегін төмендетіп, шығындардың өтелуіне жылдамырақ қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Осыған ұқсас тәсілмен көптеген халықаралық қонақүй желілері де дамып келеді. Қазақстанда Rixos, Novotel, Mercure және ibis брендтерін дамытып отырған француздық Accor тобы негізінен asset-light моделін пайдаланады. Мәселен, Павлодарда салынып жатқан Novotel қонақүйі жергілікті инвесторлардың қаржысына тұрғызылуда, ал халықаралық оператор брендті, басқару стандарттарын және жаһандық экожүйеге қолжетімділікті қамтамасыз етеді.
Әлемде asset-light ірі ойыншылардың негізгі операциялық моделіне айналды. Мысалы, Қытайдағы JD.com, халықаралық жылдам сән онлайн-ритейлері Shein, қытайлық Temu маркетплейсі және басқа да ірі компаниялар жеткізушілердің инфрақұрылымы арқылы ауқымдалып келеді. Мұндай тәсілді қолданудың тиімді нұсқаларының бірі – Дубайдағы халықаралық бондтық қоймалар мен логистикалық хабтар.
Осындай модельдің мысалдарының бірі – Дубайдағы халықаралық логистикалық хабтар. Dubai Express дәл осындай инфрақұрылымды пайдаланады: компанияның екі қоймасы бар, біреуі әуежай аумағында, екіншісі теңіз портында орналасқан. Бұл қоймалар сатушылардың тауарларын орналастырады, тапсырыстарды нақты уақыт режимінде өңдейді (FBO моделіндегідей), кеденге дейінгі логистиканы қамтамасыз етеді және одан әрі тапсырыс беру пункттеріне немесе маркетплейстер қоймаларына жеткізеді.
Бұл модельде барлық тарап ұтады. Жаңа қойма салып, күрделі лицензиялау рәсімдерінен өтудің орнына компаниялар дайын экожүйеге қосылады.
Әлемдік тәжірибе бұл тәсілдің парфюмерия, киім-кешек, электроника және автокөлік қосалқы бөлшектері сияқты санаттарда ерекше тиімді екенін көрсетеді. Яғни сатып алу туралы шешім бір сәтте қабылданбайтын және бірнеше күн күтуге болатын тауарлар үшін бұл модель өте қолайлы. Мұнда ең бастысы – жеткізудің лезде болуы емес, оның сенімділігі, болжамдылығы, қолайлы бағасы және өнімнің түпнұсқалығына деген сенім.
Неліктен қоймалар Дубайда орналасады?
Қазақстанда электрондық коммерция қойма инфрақұрылымына қарағанда жылдамырақ дамып келеді. Еуразиялық даму банкінің деректері бойынша, елде бір адамға шаққандағы қойма алаңы небәрі 0,08 шаршы метрді құрайды. Бұл дамыған нарықтармен салыстырғанда айтарлықтай төмен көрсеткіш. Сонымен қатар заманауи қоймалардың шамамен 5%-ы ғана бос.
Соңғы жылдары Алматыдағы қойма тапшылығы азайғанымен, сарапшылар барлық нысанның бірдей бәсекеге қабілетті еместігін атап өтеді. Сондықтан бизнес алдында маңызды таңдау тұр: өз қоймасын салу немесе дайын инфрақұрылымға қосылу. Ал қосылатын болса, оның қай жерде орналасқаны да маңызды.
Бір қарағанда қоймаларды тұтынушыға барынша жақын орналастырған дұрыс сияқты көрінуі мүмкін. Алайда іс жүзінде бұл тәсіл тиімді емес. Өйткені ел ішіндегі бондтық қоймалар шетелдік сатушыны импорттаушы рөліне енгізіп, қосымша реттеуші және операциялық тәуекелдерге алып келеді.
Тәжірибеде түсінікті ережелері мен тұрақты реттеу тәртібі бар халықаралық бондтық аймақтарда ұйымдастырылған логистика әлдеқайда тиімді болып шықты. Мұндай қоймалар сатушылар үшін түсінікті юрисдикцияларда орналасады, құжат айналымы ашық, ал тауар қозғалысы рәсімдері жақсы жолға қойылған. Қоймаға түскеннен кейін тауар бірден сатылымға дайын болады, ал жөнелту түпкі нарыққа тікелей жүзеге асырылады. Бұл модельдің тиімді жұмыс істеуі үшін екі шарт маңызды: достық реттеуші орта және жылдам тікелей әуе қатынасы.
Қазақстандық компаниялар үшін Дубай халықаралық сауда орталығы ғана емес, әлемнің әртүрлі өңірлерінен келетін тауарларды біріктіретін ыңғайлы логистикалық торап болып табылады. Мұнда Қытайдан, Еуропадан, Үндістаннан, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінен және Таяу Шығыстан келетін тауар ағындары шоғырланады.
Бизнес үшін негізгі артықшылықтар:
Сұранысты тексеруден ұзақ мерзімді стратегияға дейін
Asset-light моделіндегі шетелдік қоймаларды пайдалану бизнесті шетелге көшіру дегенді білдірмейді. Керісінше, бұл жергілікті нарықтағы позициясын сақтай отырып, жаһандық инфрақұрылымға қосылу мүмкіндігі. Осы модельдің көмегімен компания капиталдық инвестицияларсыз сұранысты тексере алады, алдын ала үлкен көлемде тауар сатып алмай-ақ халықаралық ассортиментпен жұмыс істейді және бастапқы кезеңде де, өсу кезеңінде де қаржылық тәуекелдерді едәуір азайтады.
Сонымен қатар бұл модель болашақта өз инфрақұрылымын құрудан бас тартуды білдірмейді. Керісінше, ол шешім қабылдаудың дұрыс ретін қалыптастырады: алдымен ең икемді және аз шығынды құралдар пайдаланылады, содан кейін ғана капиталды көп қажет ететін шешімдерге көшуге болады. Asset-light жолын таңдаған көптеген компаниялар үшін мәселе өз қоймасының қажет немесе қажет еместігінде емес, оның бизнестің қай кезеңінде нақты қосымша құндылық әкеле бастайтынында. Серіктестік инфрақұрылым жаңа нарықтарға жылдамырақ шығуға, тәуекелдерді азайтуға және икемділікті сақтауға мүмкіндік береді. Бұл қасиеттер қазіргі саудада барған сайын маңызды бола түсуде.
